Waarom je brein tegenwerkt bij winnen

Of neem Steffie Weterings op de padelbaan. Op 3-3 in de eerste set is een volley gewoon een volley. Maar speel diezelfde bal op matchpoint in een belangrijke wedstrijd en er komt iets bij wat technisch helemaal niets met die volley te maken heeft: de consequentie.

Dit punt kan beslissend zijn. Precies daar wordt presteren interessant.

Want hoe dichter we bij een belangrijk resultaat komen, hoe groter de verleiding wordt om ons gedrag te veranderen. We gaan nadenken over bewegingen die normaal vanzelf gaan. We nemen minder risico. We willen geen fout maken. De hockeybal moet vooral tussen de palen. De padelbal vooral niet in het glas. De deal die bijna binnen is, mag vooral niet meer stuklopen.

Zonder dat we het doorhebben verschuift onze aandacht.

Van winnen naar niet verliezen.

In de sportpsychologie wordt prestatieverlies op zulke momenten choking under pressure genoemd. Een mogelijke verklaring is juist dat ervaren sporters onder druk te veel bewuste controle proberen uit te oefenen over bewegingen die door jarenlange training grotendeels automatisch zijn geworden. 

Maar het interessante zit voor mij niet alleen in sport.

Want wat gebeurt er wanneer Dames 1 met nog vijf minuten te spelen met 2-1 voorstaat?

Dezelfde speelsters staan op hetzelfde veld. Dezelfde tegenstander staat tegenover ze. De afmetingen van het doel zijn niet veranderd. Toch kan de wedstrijd volledig kantelen. Niet omdat iemand ineens niet meer kan hockeyen, maar omdat de betekenis van de stand verandert.

Er is ineens iets te verliezen.

De linies zakken een paar meter terug. Een bal die eerder vooruit werd gespeeld, gaat nu breed. Een speelster die twintig minuten geleden zonder aarzelen haar tegenstander passeerde, kiest nu voor zekerheid.

Op zichzelf zijn dat misschien verstandige keuzes. Het probleem ontstaat wanneer het hele spel verandert van iets creëren naar iets beschermen.

Hetzelfde kan Steffie op de padelbaan overkomen. Je kunt een hele wedstrijd agressief aan het net spelen, vertrouwen op je instinct en ballen vroeg pakken. Tot je op 5-4 mag serveren voor de wedstrijd.

Dan verschijnt ineens die gedachte:

Als ik deze game pak, hebben we hem.

Vanaf dat moment bestaat er iets wat een paar seconden eerder nog niet bestond.

De overwinning. Nog niet echt, maar wel in je hoofd.

Daarmee ontstaat tegelijkertijd de mogelijkheid om hem kwijt te raken.

Dat is waarom druk zo fascinerend is. De omstandigheden hoeven nauwelijks te veranderen om ons gedrag fundamenteel te veranderen. Het enige wat hoeft te veranderen is de betekenis die wij eraan geven.

We beginnen het resultaat te beschermen voordat het resultaat er überhaupt is. Dat gebeurt net zo goed in business bijvoorbeeld als er in de krant wordt geschreven over 'inflatie' of 'geopolitiek'.

Daar zit voor mij de werkelijke les achter presteren onder druk.

Resultaat vraagt vooraf om maximale helderheid. Dames 1 wil winnen. Steffie wil die wedstrijd pakken. Een ondernemer wil die opdracht binnenhalen. Natuurlijk. Zonder richting wordt resultaat toeval.

Maar op het moment van uitvoeren moet je het resultaat juist weer kunnen loslaten.

Voor de speelster van Dames 1 bestaat dan niet meer de stand op het scorebord. Er bestaat de volgende actie.

Voor Steffie bestaat op matchpoint niet de overwinning. Er bestaat de volgende bal.

Voor de ondernemer bestaat niet die opdracht. Er bestaat het gesprek dat hij nú voert.

Dat klinkt bijna te eenvoudig. Maar juist daarin zit het verschil.

Onder druk willen we méér controle nemen, terwijl uitzonderlijke prestaties vaak vragen om vertrouwen in wat we allang kunnen. Beckmanns onderzoek is daar een mooie illustratie van: bij rechtshandige sporters bleek het kort activeren van de linkerhand in meerdere studies prestatieverlies bij nauwkeurige, aangeleerde bewegingen onder druk te kunnen verminderen. Het bewijs is interessant, maar niet zo universeel dat vijftien seconden knijpen als een wondermiddel moet worden gezien.

De veel interessantere vraag is welke schakelaar jij hebt.

Wat brengt jou terug wanneer je merkt dat je van aanvallen naar beschermen gaat? Wanneer je hoofd zich begint te bemoeien met iets wat je eigenlijk uitstekend beheerst? Wanneer je niet meer bezig bent met wat nodig is, maar met wat er allemaal mis kan gaan?

Misschien is dat uiteindelijk een van de belangrijkste vaardigheden voor mensen die uitzonderlijk resultaat willen boeken.

Niet alleen goed kunnen presteren wanneer er nog niets op het spel staat.

Maar hetzelfde blijven doen wanneer alles op het spel staat.

Want winnen vraagt iets contra-intuïtiefs.

Op het moment dat het resultaat het dichtst bij komt, moet je stoppen met het resultaat vast te houden.

Terug naar de volgende bal.