Niemand is zichzelf.

Door Ruud Tuithof

“Niemand is zichzelf”. Dat is geen populaire gedachte, dat besef ik. We leven immers in een tijd waarin iedereen wordt aangemoedigd om 'zichzelf te zijn' of “zijn purpose te zoeken”. We zoeken naar onze identiteit. Onze passie. Onze waarheid. Alsof er ergens diep van binnen een puur en onaangetast Zelf wacht om ontdekt te worden wat er al is.

Maar wat als dat Zelf helemaal niet bestaat? Althans, voor de meeste mensen niet. Wat als vrijwel alles wat jij vandaag de dag beschouwt als jouw persoonlijkheid, jouw overtuigingen en jouw manier van denken, het resultaat is van invloeden waar je nooit bewust voor hebt gekozen?

Niemand komt ter wereld met een mening over geld. Niemand wordt geboren met een politieke voorkeur. Niemand heeft als baby een visie op succes, relaties, werk of geluk. We komen ter wereld als een relatief onbeschreven blad. Vervolgens begint de programmering. “Hoe het hoort”. Iets waar veel mensen nooit meer uitkomen zonder zich daar bewust van te zijn.

De eerste architecten van ons denken zijn onze ouders. Niet omdat zij ons bewust willen programmeren, maar omdat zij doorgeven wat zij zelf hebben geleerd. Hun overtuigingen over wat verstandig is. Hun ideeën over risico en veiligheid. Hun opvattingen over wat mogelijk is en wat niet. Net zoals zij dat van hun ouders hebben geleerd, en de generaties daarvoor. Een kind stelt daar geen vragen bij. Een kind absorbeert.

Daarna neemt de omgeving het over. Familie. Vrienden. Buurt. Cultuur. Elk tijdperk heeft zijn eigen normen en vanzelfsprekendheden. Wat vandaag als normaal wordt gezien, zou vijftig jaar geleden vreemd zijn geweest. En wat onze grootouders als waarheid beschouwden, wordt tegenwoordig soms zelfs bespot. Toch ervaren mensen de ideeën van hun eigen generatie zelden als ideeën. Ze ervaren ze als de werkelijkheid. Iedereen kent de phrases: “wij hebben dit land opgebouwd” of “wij krijgen geen kansen”. Vervolgens ga je er naar gedragen. Dat is het verraderlijke van conditionering. Je ziet haar niet. Je kijkt er doorheen. Net als dat een goudvis niet ziet dat het in water zwemt. Totdat je het eruit trekt.

Vervolgens brengen we ongeveer twaalf jaar door in een onderwijssysteem dat ons veel waardevolle dingen leert, maar dat tegelijkertijd een veel diepere boodschap uitdraagt. Elke dag leren we op tijd te komen. Stil te zitten. Te luisteren. Te wachten op toestemming. Antwoorden te geven die als juist worden beschouwd. Beloond te worden voor conformiteit en gecorrigeerd te worden wanneer we afwijken van de norm. Vrijdenken en doen is niet de bedoeling. Zoals het oude Pruisen ooit bedacht: mensen moeten ‘werkers’ worden. Nogmaals, daar zit geen complot achter. Een samenleving heeft structuur nodig. Onderwijs vervult daarin een belangrijke rol. Maar laten we eerlijk zijn over wat er gebeurt. We leren niet alleen rekenen en taal. We leren vooral hoe we ons moeten gedragen binnen bestaande systemen.

Na twaalf jaar verlaten de meeste mensen de school met een diploma, maar zonder ooit serieus te hebben onderzocht waarom ze denken zoals ze denken. “Blijf lekker jezelf joh!” is een nietszeggende opmerking

Dan gebeurt iets fascinerends.

We noemen onze conditionering onze persoonlijkheid. 
Onze aangeleerde overtuigingen noemen we onze mening. 
Onze beperkingen noemen we realisme. 
Onze angsten noemen we karakter. 
Onze gewoontes noemen we identiteit. 
We zeggen: "Zo ben ik nu eenmaal"
Maar wie heeft bepaald wie jij nu eenmaal bent?
Wanneer heb jij bewust besloten dat succes er zo uitziet? Wanneer heb jij onderzocht waarom je bepaalde risico's vermijdt? Wanneer heb jij zelf vastgesteld wat belangrijk is in het leven, los van alles wat je onderweg hebt meegekregen?
Voor de meeste mensen is het antwoord confronterend.

Nooit.

Ze leven volgens een script dat door duizenden anderen is geschreven. Door ouders. Leraren. Vrienden. Media. Cultuur. Overheid. Tijdsgeest. Niet omdat ze zwak zijn, maar omdat vrijwel niemand ooit wordt geleerd om het script zelf te onderzoeken.
Daarom is zelfleiderschap niet het ontdekken van jezelf.

Zelfleiderschap is het ontmantelen van jezelf. Of van datgene van wat jij dacht dat ‘jij’ was. Een herinstallatie. Want jouw ‘jij’ is opnieuw uit te vinden. Laag voor laag onderzoeken welke overtuigingen werkelijk van jou zijn en welke simpelweg zijn overgenomen. Niet om overal tegen te zijn. Niet om alles af te wijzen. Maar om onderscheid te maken tussen keuzes en programmering. Zodat je kunt gaan kiezen wie je
bent, of gaat zijn. Zelfreflectie als belangrijkste tool.

Het interessante is bijvoorbeeld, dat de mensen die ik spreek in de ON POINT. Cast extreem goed zijn in precies dat ene ding: zelfreflectie. Ze zijn in staat zichzelf, hun omgeving en hun denken ter discussie te stellen om te groeien. Misschien ontdek je dat veel van wat je hebt meegekregen waardevol is. Misschien ontdek je dat sommige overtuigingen je juist klein houden. Beide inzichten zijn winst. Want vanaf dat moment leef je niet langer automatisch.

De meeste mensen zoeken hun hele leven naar zichzelf, terwijl de belangrijkere vraag misschien is wat er overblijft wanneer je alles wegneemt wat anderen hebben toegevoegd.
Niemand is volledig zichzelf.

De vraag is niet óf je bent geprogrammeerd.
De vraag is of je de moed hebt om naar de code te kijken en te kraken.
Want pas wanneer je begrijpt wat jou heeft gevormd, ontstaat de mogelijkheid om jezelf bewust opnieuw vorm te geven. Comfortabel? Nee. Groei? Ja.

En misschien is dat het dichtst dat een mens ooit bij echte vrijheid komt.