"Business is the world's most powerful tool."
De meeste mensen kennen Ben Cohen als de medeoprichter van Ben & Jerry's. Een ijsmerk dat uitgroeide tot een wereldwijd icoon. Vandaag namen we in Eindhoven de ON POINT. Cast met hem op. Opvallend genoeg ging het nauwelijks over ijs. Ook niet over ondernemerschap in de klassieke betekenis van omzet, groei of marktaandeel.
Het gesprek begon eigenlijk met een veel fundamentelere vraag: waar is een bedrijf eigenlijk voor?
Dat lijkt een eenvoudige vraag. Toch hebben we er de afgelopen decennia een opmerkelijk antwoord op gegeven. Bedrijven bestaan om winst te maken. Dat is de dominante overtuiging geworden. We meten ondernemingen aan omzet, EBITDA, aandeelhouderswaarde en groeipercentages. Alsof de waarde van een onderneming volledig zichtbaar wordt in een jaarrekening.
Maar wat als winst niet het doel is?
Wat als winst slechts de voorwaarde is om iets mogelijk te maken?
Ben Cohen gebruikte een beeld dat blijft hangen. Winst is als zuurstof. Je hebt het nodig om te kunnen leven, maar niemand ziet ademhalen als het doel van het leven. Op dezelfde manier heeft een onderneming winst nodig om te kunnen bestaan. De vraag is alleen waarvoor zij vervolgens bestaat.
Dat is een wezenlijk andere manier van kijken naar ondernemerschap.
Steeds meer organisaties spreken vandaag over purpose, maatschappelijke impact en sociale verantwoordelijkheid. Mooie woorden. Maar woorden zijn goedkoop. Waarden krijgen pas betekenis wanneer ze geld kosten. Wanneer een beslissing ten koste gaat van winst. Wanneer klanten afhaken. Wanneer aandeelhouders zich afvragen waarom je deze route kiest. Pas op dat moment ontdek je of waarden werkelijk richting geven aan een onderneming, of slechts onderdeel zijn van de marketing.
Misschien is dat wel de diepere crisis van deze tijd. Niet dat mensen het oneens zijn met elkaar, maar dat zij steeds minder vertrouwen hebben dat instituties, bedrijven en leiders daadwerkelijk handelen vanuit de waarden die zij uitspreken. Woorden en gedrag zijn uit elkaar gegroeid. En precies daar verdwijnt vertrouwen.
Good to meet a real human being as you are Mr. Cohen.
Waarvoor groei je eigenlijk?
Ondernemers hebben daarin misschien wel een grotere maatschappelijke rol dan zij zelf beseffen. Iedere keuze die zij maken, werkt door. In de cultuur van hun organisatie. In het leven van medewerkers. Bij leveranciers. Bij klanten. In de manier waarop concurrenten reageren. Een onderneming is nooit een afgesloten economische eenheid. Zij oefent iedere dag invloed uit op de samenleving waarin zij opereert.
Dat maakt ondernemerschap meer dan een financieel vak. Het is ook een moreel vak.
Niet omdat iedere ondernemer de wereld moet willen redden, maar omdat iedere ondernemer, bewust of onbewust, iedere dag opnieuw bepaalt welke waarden hij beloont. Kies je uitsluitend voor efficiëntie, dan bouw je een organisatie waarin efficiëntie centraal staat. Kies je voor menselijke waardigheid, verantwoordelijkheid en de lange termijn, dan ontstaan andere keuzes, andere gesprekken en uiteindelijk ook een andere onderneming.
Misschien verklaart dat ook waarom Ben Cohen vandaag nog altijd strijdt. Niet om een nieuw bedrijf te bouwen, maar om invloed terug te krijgen op het bedrijf dat hij ooit zelf oprichtte.
Met de beweging Free Ben & Jerry's probeert hij de onderneming weer in handen te krijgen van investeerders die geloven dat kapitaal een middel is en geen doel. Niet omdat hij tegen winst is. Integendeel. Zonder winst bestaat er geen onderneming. Maar omdat winst volgens hem nooit de enige stem aan tafel mag zijn.
Dat maakt zijn strijd veel groter dan een conflict over een merknaam of eigenaarschap. Het is een botsing tussen twee fundamenteel verschillende visies op ondernemerschap.
De eerste ziet een onderneming primair als een financieel instrument. Sociale waarden zijn belangrijk, zolang ze bijdragen aan het rendement.
De tweede ziet een onderneming als een maatschappelijke kracht. Een organisatie die winst maakt om iets mogelijk te maken dat groter is dan de winst zelf.
Iedere ondernemer krijgt vroeg of laat met die spanning te maken. Niet wanneer alles voorspoedig verloopt, maar juist wanneer overtuigingen geld beginnen te kosten. Wanneer de eenvoudige keuze niet langer de juiste keuze is. Op dat moment wordt zichtbaar waarvoor je onderneming werkelijk bestaat.
Daarmee kwam ons gesprek misschien wel uit bij de essentie van leiderschap. Niet de vraag hoeveel winst je maakt, maar wat jouw onderneming achterlaat wanneer de cijfers zijn vergeten. De meeste bedrijven verdwijnen ooit. De waarden die zij normaliseren, blijven vaak veel langer bestaan.
Dat is misschien wel de belangrijkste les die ik vandaag uit Eindhoven meeneem. Een onderneming is geen geldmachine. Zij is een verlengstuk van de overtuigingen van de mensen die haar leiden. De cultuur van een organisatie is uiteindelijk niets anders dan zichtbaar geworden leiderschap.
Misschien is daarom de belangrijkste strategische vraag voor iedere ondernemer niet hoe hij harder kan groeien.
Maar waarvoor hij eigenlijk groeit.
